Bus (ses bus'ı)

Bir kanal aynı anda birden fazla hedefe sinyal gönderebilir. Ana mikse katkısı kanal fader'ını, yani seviye sürgüsünü izlerken ayrı bir gönderim, monitör bus'ına farklı bir seviyede sinyal aktarabilir. Masa içinde, seçilen kaynaklardan gelen sinyaller toplanarak ilgili bus sinyali oluşturulur. Masanın mimarisine bağlı olarak bu sinyal daha sonra sinyal işlemeden ve genel seviye kontrolünden geçerek fiziksel çıkışlara veya masa içindeki başka hedeflere yönlendirilebilir.

Bus mutlaka bir bağlantı soketi demek değildir. Bir masa, fiziksel çıkış konnektörlerinden daha fazla dahili miks yolu sunabilir; bu nedenle kullanılacak bus'ın ayrıca bir çıkışa atanması gerekir. Öte yandan tek bir bus bazen birden fazla konnektöre sinyal verebilir. Seviye göstergesi aktif bir miks gösterdiği hâlde hoparlörden ses gelmediğinde bu ayrım önem kazanır. Ses, amplifikatöre veya monitör sistemine bağlı fiziksel çıkışa ulaşmadan masa içinde mevcut olabilir.

Sinyalin alındığı nokta da önemlidir. Fader öncesi, yani pre-fader bir aux gönderimi, monitör dengesinin seyirci miksini yöneten FOH (front of house) fader hareketlerinden bağımsız kalmasını sağlayabilir. Ancak pre-fader olması; ön yükselteç kazancından, ekolayzerdan, dinamik işlemlerden veya mute, yani susturma kontrollerinden de bağımsız olduğu anlamına gelmez. Hangi işlemlerin sinyale dâhil olduğunu, sinyalin tam olarak nereden alındığı belirler. Genel bir kuralı uygulamak yerine sinyal şemasını okuyun ve davranışı kullandığınız masada doğrulayın.

Bus yapısı, bir sistemin hangi bağımsız miksleri sağlayabileceğini belirler. Bir müzik grubu; farklı dengelere sahip birkaç müzisyen miksi, ana seyirci miksi, efekt gönderimleri ve kayıt için ayrı bir miks isteyebilir. Yalnızca fiziksel çıkışları saymak, masanın tüm bu miksleri birbirinden bağımsız oluşturup oluşturamayacağını göstermez. Stereo eşleme, alt grup tercihleri ve matris olanakları da farklı masalarda kaynakları farklı biçimlerde tüketebilir veya sınırlandırabilir.

Bus, davul alt grubuna kompresyon uygulamak veya monitör çıkışını ekolayzerla düzenlemek gibi ortak işlemler için kullanışlı bir noktadır. Ancak aynı kolaylık, hataların bu yolu kullanan tüm kaynakları etkilemesi anlamına da gelir. Yoğun kompresyon uygulanan bir vokal alt grubu, yalnızca en yüksek seviyeli kanalı değil, içerdiği tüm vokalleri değiştirir. Açık bus adları ve bilinçli yönlendirme, ortak kontrolü ilgisiz kaynakların birlikte değişmesinin gizli nedeni olmaktan çıkarıp bir avantaja dönüştürür.

DCA (Digitally Controlled Amplifier, dijital kontrollü yükselteç), alt grup fader'ına benzese de bir ses bus'ı değildir. VCA ise Voltage Controlled Amplifier, yani gerilim kontrollü yükselteç anlamına gelir. DCA, atanan kanalların veya sinyal yollarının birleşmiş sesini yeni bir işlemciden geçirmek yerine bunların kontrol değerlerini ayarlar. Bu özellik onu toplu seviye kontrolü için kullanışlı kılar, ancak bir alt grup gibi insert noktasına ses işlemcisi bağlanmasına olanak vermez. Gönderimler üzerindeki etkisi, masaya ve gönderim yapılandırmasına bağlıdır.

Aynı sinyalin birden fazla yoldan ulaşmasına dikkat edin. Bir vokal ana mikse hem doğrudan hem de atandığı alt grup üzerinden ulaşıyorsa iki kez toplanabilir. Yollardan birindeki işlem gecikmesi de birleşmiş sonucu değiştirebilir. Amaçlanan sinyal akışını takip edin ve istenmeyen paralel yolları kaldırın. Bus seviye göstergesi yalnızca o noktada sinyal bulunduğunu kanıtlar; sonrasındaki yönlendirmenin doğru olduğunu veya mükerrer sinyal yolları içermediğini göstermez.

Abu Dabi'deki bir canlı müzik etkinliğinde şarkıcı, wedge tipi yer monitöründe vokal ağırlıklı bir miks isterken davulcu daha fazla bas ve klavye duymak ister. Ses mühendisi bu iki hedefe ayrı aux bus'ları atar. Bir başka bus, reverb yani yankı işlemcisine sinyal gönderir; davul alt grubu ise davullar ana seyirci miksine katılmadan önce ortak işlem uygulanmasını sağlar. Her sinyal yolu, yalnızca numarayla tanımlanan belirsiz bir çıkış olmak yerine belirli bir amaca hizmet eder.

1. Monitör, efekt ve alt grup bus'larını açık biçimde adlandırın; ardından fiziksel çıkışlarını ve masa içindeki hedeflerini eşleyin.
2. Monitör sinyal alma noktalarını, seyirci miksindeki olağan fader hareketleri müzisyenlerin istediği dengeleri beklenmedik biçimde değiştirmeyecek şekilde seçin.
3. Her monitör miksini kontrollü bir seviyede oluşturun; ses seviyesini artırmadan önce doğru hoparlörden ses geldiğini doğrulayın.
4. Davul kanallarının ana mikse amaçlanan alt grup yolu üzerinden ulaştığını ve yanlışlıkla ikinci bir doğrudan gönderim yapılmadığını kontrol edin.
5. Efekt dönüşlerini seyirci miksinde dinleyin. Bilinçli ve kontrollü bir tasarım gerektirmedikçe efekt dönüşünü yeniden kendi efekt bus'ına göndermekten kaçının.

Şarkıcı daha fazla klavye istediğinde ses mühendisi ana klavye fader'ını yükseltmek yerine klavyenin şarkıcının bus'ına gönderim seviyesini ayarlar. Davulcunun miksi ve seyirci dengesi değişmeden kalır. Her hedefe tek bir ortak miks dağıtmak yerine ayrı bus'lar oluşturmanın pratik gerekçesi bu bağımsızlıktır.

• Bus'ı çıkış konnektörüyle karıştırmak, asıl sorun masa içindeki atama veya susturma olduğu hâlde gereksiz bağlantı değişikliklerine yol açar.
• Her grubu alt grup olarak adlandırmak, ses toplama yolu ile DCA kontrol grubu arasındaki farkı gizler.
• Yanlışlıkla fader sonrası, yani post-fader monitör gönderimi kullanmak, müzisyenlerin duyduğu seviyelerin seyirci miksindeki ayarları izlemesine neden olur.
• Efekt dönüşünü yeniden kendi giriş yoluna göndermek, giderek büyüyen bir dahili geri besleme döngüsü oluşturabilir.
• Toplam seviyeyi göz ardı etmek, tek tek bozulmadan gelen birkaç giriş sinyalinin bir bus'ı veya sonrasındaki işlem aşamalarını aşırı yüklemesine yol açabilir.

Bus üzerindeki işlemleri veya genel seviyeyi değiştirdikten sonra tüm sinyal yolunu kontrol edin. Kompresör dinamik dengeyi değiştirebilir; makeup gain, yani kompresyon sonrası telafi kazancı ise giriş göstergeleri normal görünse bile sonraki aşamalardaki tepe seviyelerini artırabilir. Yeterli headroom, yani aşırı yüklenme sınırına kadar seviye payı bırakın ve karşılaştırmayı makul bir dinleme seviyesinde yapın. Bir miks beklenmedik biçimde çok yükselir veya kararsız hâle gelirse önce etkilenen sinyal yolunun seviyesini düşürün; ardından ilgisiz kanal ayarlarını değiştirmek yerine atamaları ve kazancı inceleyin.